Vijaya Lakshmi
Published on Jun 08 2026
Vijaya Mavuru
మహానటి, కలకంఠీ లాంటి నవలలు, సర్పయాగం, తిరుమల వైభవం, జై జగన్నాథ లాంటి పౌరాణిక లాంటి వ్యాసాలు. ఆంధ్రజ్యోతి, నవ్య, వనిత, వనితాజ్యోతి, చిత్ర, కోకిల లాంటి Magazine లలోను, అల్ ఇండియా రేడియో లోను Publish అయ్యాయి. Broad coast అయ్యాయి. నా వృత్తి, ప్రవృత్తి రెండూ కూడా రచనలు, Dubbing...
Want to know more about me and my work?లంకలో రామరావణ సంగ్రామం చివరి దశకు చేరుకుంది. ఇంద్రజిత్, కుంభకర్ణుడు లాంటి మహావీరులంతా నేలకొరిగారు. తన సర్వశక్తి కోల్పోయి, ఓటమి అంచున నిలబడిన రావణాసురుడు నిస్సహాయతతో, ఆగ్రహంతో రగిలిపోతున్నాడు. ఇక తనకు చివరి ఆశ ఒక్కడే అనిపించింది. అతడే పాతాళ లోకానికి అధిపతి, మాయల మరాఠీ, తంత్ర శాస్త్రంలో ఆరితేరిన మహిరావణుడు.
మహిరావణుడు కేవలం రాక్షసుడే కాదు, అతను ఒక మహా మాంత్రికుడు. క్షణాల్లో రూపాలు మార్చగలడు, భ్రమలు సృష్టించగలడు, ఎవరి కంటా పడకుండా మాయం కాగలడు. రావణుని పిలుపు అందుకున్న మహిరావణుడు, తన రావణుడికి సాయం చేయడానికి ముందుకొచ్చాడు. శ్రీరాముడిని యుద్ధంలో ఓడించడం అసాధ్యమని గ్రహించి, ఒక కుటిలమైన ప్లాన్ వేశాడు. రామలక్ష్మణులను యుద్ధభూమిలో కాకుండా, వారిని అపహరించి పాతాళ లోకానికి తీసుకుపోయి, అక్కడ మహాకాళికి బలి ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఈ ప్లాన్ సక్సెస్ అయితే వానర సైన్యం చెదిరిపోతుంది, రావణుడికి గెలుపు దక్కుతుందని అతని ఆలోచన. ఈ భయంకరమైన ప్రణాళికతో, మహిరావణుడు పాతాళం నుండి భూలోకానికి బయలుదేరాడు.
మహిరావణుడి దుష్ట సంకల్పం గురించి రాముని శరణు కోరిన విభీషణుడు పసిగట్టాడు. వెంటనే రాముని శిబిరానికి పరుగున వచ్చి, "ప్రభూ! రావణుడు తన చివరి అస్త్రంగా పాతాళ లంకాధిపతియైన మహిరావణుడిని పిలిపించాడు. వాడు మహా మాయావి, వాడి నుంచి మిమ్మల్ని కాపాడటం దేవతలకు కూడా కష్టమే. ఈ రాత్రి మనం అత్యంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి" అని హెచ్చరించాడు.
ఆ హెచ్చరికతో హనుమంతుడు స్వయంగా రంగంలోకి దిగాడు. తన తోకను ఆకాశమంత పెంచి, రామలక్ష్మణులు నిద్రిస్తున్న కుటీరం చుట్టూ సూదిమొన కూడా చొరబడలేని ఒక అభేద్యమైన కోటను నిర్మించాడు. తానే స్వయంగా ఆ కోట ద్వారం వద్ద కాపలా కాస్తున్నాడు.
అర్ధరాత్రి దాటింది. మహిరావణుడు తన మాయలు మొదలుపెట్టాడు. గాలిలా, చీమలా ఎన్నో రూపాల్లో లోపలికి రావాలని చూశాడు, కానీ హనుమ కళ్లుగప్పి లోపలికి వెళ్లలేకపోయాడు. చివరికి, తన చివరి అస్త్రం ప్రయోగించాడు. అచ్చం విభీషణుడి రూపాన్ని ధరించి హనుమంతుని ముందుకు వచ్చాడు. "ఆంజనేయా! లోపలికి వెళ్లి ప్రభువులు క్షేమంగా ఉన్నారో లేదో చూసి వస్తాను" అని అడిగాడు. సాక్షాత్తూ విభీషణుడే అడగడంతో, హనుమంతుడు నమ్మి దారి ఇచ్చాడు. అదే అదనుగా, మహిరావణుడు తన మాయతో రామలక్ష్మణులను అపస్మారక స్థితిలోకి నెట్టి, వాళ్లను అపహరించుకుని కనురెప్పపాటులో పాతాళానికి మాయమయ్యాడు. కొద్దిసేపటికి అసలైన విభీషణుడు రావడంతో, జరిగిన మోసం హనుమంతునికి అర్థమైంది. తన ఏమరపాటుకు, స్వామికి జరిగిన అపచారానికి అతని గుండె పగిలింది. క్రోధంతో, పశ్చాత్తాపంతో రగిలిపోతూ, "ఎక్కడున్నా ఆ నీచుడిని, వాడి పాతాళ లోకంతో సహా నాశనం చేసి, నా స్వాములను తిరిగి తెస్తాను" అని భీకర ప్రతిజ్ఞ చేసి, పాతాళ లోకానికి బయల్దేరాడు.
హనుమంతుడు వాయువేగంతో భూమిని చీల్చుకుంటూ పాతాళ లోకంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ లోక ద్వారం వద్ద అతనికి ఒక వింత జీవి ఎదురైంది. సగం వానరం, సగం చేప రూపంలో ఉన్న ఆ జీవి, "ఆగు! నేనుండగా ఈ పురిలోకి ప్రవేశించడం ఎవరితరం కాదు. నా పేరు మకరధ్వజుడు, ఈ రాజ్యానికి నేను ద్వారపాలకుడను" అని అడ్డుకుంది.
ఆశ్చర్యపోయిన హనుమంతుడు, "నీ రూపాన్ని చూస్తే వానర జాతి వాడిలా ఉన్నావు. నీ తండ్రి ఎవరు?" అని అడిగాడు. అందుకు మకరధ్వజుడు గర్వంగా, "నా తండ్రి మహావీరుడు, శ్రీరామభక్తుడైన హనుమంతుడు!" అని చెప్పాడు. ఆ మాట వినగానే హనుమంతుడు నివ్వెరపోయాడు. తను ఆజన్మ బ్రహ్మచారి కదా, తనకు కొడుకు పుట్టడమేంటి అని ఆలోచనలో పడ్డాడు.
అప్పుడు మకరధ్వజుడు తన పుట్టుక రహస్యాన్ని వివరించాడు. "తండ్రీ! మీరు లంకాదహనం తర్వాత సముద్రంలో మీ తోకకు అంటుకున్న మంటలను ఆర్పుతున్నప్పుడు, మీ శరీరం నుండి రాలిన ఒక చెమట చుక్కను ఒక మకరం మొసలి) మింగింది. దాని కడుపున నేను జన్మించాను. పాతాళ సైనికులు నన్ను ఇక్కడికి తీసుకువచ్చి, నా బలాన్ని చూసి ద్వారపాలకునిగా నియమించారు."
కొడుకని తెలిసినా, కర్తవ్యం ముందు వెనక్కి తగ్గడం హనుమ నైజం కాదు. "నాయనా! నా స్వాములైన రామలక్ష్మణులను మహిరావణుడు అపహరించాడు. వారిని రక్షించడం నా ధర్మం. నాకు దారివ్వు," అని కోరాడు. కానీ మకరధ్వజుడు, "తండ్రీ, మిమ్మల్ని గౌరవిస్తాను, కానీ నా స్వామికి ద్రోహం చేయలేను. నన్ను యుద్ధంలో ఓడించి ముందుకు వెళ్లండి," అని సవాలు విసిరాడు. అలా మకరధ్వజుడు, హనుమంతుల మధ్య భీకర పోరాటం జరిగింది. చివరికి, హనుమంతుడు తన కుమారుడిని ఓడించి, అతడిని బంధించి, పాతాళపురి లోపలికి ప్రవేశించాడు.
పాతాళ నగరం మొత్తం మాయాజాలంతో, భయంకరమైన రాక్షసులతో నిండి ఉంది. హనుమంతుడు అతి చిన్న ప్రాణిగా మారి రామలక్ష్మణుల కోసం వెతకడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ క్రమంలో, మహిరావణుడి సోదరి చంద్రసేన సహాయంతో అసలు రహస్యం తెలుసుకున్నాడు.
మహిరావణుడి ప్రాణం అతని శరీరంలో లేదు. అతని ప్రాణం ఐదు తుమ్మెదల రూపంలో, ఐదు వేర్వేరు దిక్కులలో వెలుగుతున్న ఐదు దీపాలలో దాగి ఉంది. ఆ ఐదు దిక్కులు - తూర్పు, పడమర, ఉత్తరం, దక్షిణం ఊర్ధ్వం. ఆ ఐదు దీపాలను ఒకే సమయంలో, ఒకేసారి ఆర్పివేస్తేనే మహిరావణుడికి మరణం వస్తుంది. ఒక్క దీపం వెలుగుతున్నా అతడు తిరిగి బ్రతుకుతాడు. ఈ అసాధ్యమైన పనే తనను కాపాడుతుందని మహిరావణుడి నమ్మకం. ఈ రహస్యం తెలుసుకున్న హనుమంతుడు, రామలక్ష్మణులను బలి ఇవ్వడానికి సిద్ధమవుతున్న మహాకాళి ఆలయానికి చేరుకున్నాడు.
ఇక ఆలస్యం చేయడానికి సమయం లేదు. ఒకేసారి ఐదు దిక్కులలో ఉన్న దీపాలను ఎలా ఆర్పాలి? ఒక్కడిగా ఐదు దిక్కులను ఎలా చూడాలి? ఆ క్లిష్ట సమయంలో, తన స్వామి కార్యం కోసం, తనలోని దైవిక శక్తులను ఆవాహన చేసుకున్నాడు ఆంజనేయుడు. అప్పుడు జరిగింది ఆ మహా అద్భుతం. హనుమంతుడి ఒకే ముఖం, ఐదు ముఖాలుగా మారి దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా గర్జించింది.
- **తూర్పు దిక్కున:** అతని సహజమైన, తేజస్సుతో వెలిగే **వానర ముఖం**.
- **దక్షిణ దిక్కున:** శత్రువుల గుండెల్లో వణుకు పుట్టించే, శ్రీ మహావిష్ణువు యొక్క ఉగ్రరూపమైన **నరసింహ ముఖం**.
- **పడమర దిక్కున:** సకల విషాలను, నాగ దోషాలను హరించే **గరుడ ముఖం**.
- **ఉత్తర దిక్కున:** సకల సంపదలను ప్రసాదించే **వరాహ ముఖం**.
- **ఊర్ధ్వ దిక్కున (పైకి):** జ్ఞానానికి అధిపతి అయిన **హయగ్రీవ ముఖం**.
ఈ ఐదు ముఖాలతో, పది చేతులలో భయంకర ఆయుధాలను ధరించి, హనుమంతుడు 'పంచముఖ ఆంజనేయుని'గా అవతరించాడు. ఆ రూపాన్ని చూసి పాతాళ లోకమే కంపించిపోయింది. ప్రతి ముఖం ఒక దేవతా స్వరూపం, ధర్మ సంరక్షణకు ప్రతీక.
పంచముఖుడైన ఆంజనేయుడు తన ఐదు ముఖాలతో ఐదు దిక్కులను ఏకకాలంలో చూస్తూ, తన ఐదు ముఖాల నుండి వెలువడిన ప్రచండమైన వాయువుతో ఆ ఐదు దీపాలను ఒకేసారి ఆర్పివేశాడు. దీపాలు ఆరిన మరుక్షణమే, మహిరావణుడి శక్తులన్నీ నశించి, అతడు శక్తిహీనుడై నేలకూలాడు. అప్పుడు హనుమంతుడు మహిరావణుని సంహరించి, రామలక్ష్మణులను విడిపించాడు. తన భుజాలపై వారిని ఎక్కించుకుని, పాతాళ లోకం నుండి బయటకు వచ్చాడు. తన అంశగా జన్మించిన మకరధ్వజుడిని విడిపించి, పాతాళ రాజ్యానికి రాజుగా పట్టాభిషేకం చేసి, ధర్మంగా పాలించమని ఆశీర్వదించాడు. తెల్లవారేసరికి హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులతో సురక్షితంగా శిబిరానికి తిరిగి రాగా, వానర సైన్యం ఆనందంతో జయజయధ్వానాలు చేసింది.
సరే పంచముఖ ఆంజనేయుని 5 ముఖాలలో నరసింహ ముఖానికి చాలా ప్రత్యేకత ఉంది. పంచముఖ ఆంజనేయునిలో ఆ భయంకరమైన నరసింహ ముఖానికి అంత ప్రాధాన్యత ఎందుకు? దక్షిణ దిక్కును చూసే ఆ ముఖం యొక్క అసలు అర్థం ఏమిటి?
నరసింహావతారం ఉగ్రత్వానికి, ధైర్యానికి ప్రతీక. ఈ ముఖం శత్రువుల నుండి వచ్చే భయాన్ని, ఆపదలను పూర్తిగా తొలగిస్తుంది. ఎలాంటి దుష్టశక్తి అయినా ఈ నరసింహ ముఖం యొక్క శక్తి ముందు నిలవలేదని నమ్మకం.
దక్షిణ దిక్కును యమ స్థానంగా, దుష్ట శక్తులు ప్రవేశించే మార్గంగా భావిస్తారు. అందుకే ఆ దిక్కును కాపాడటానికి అత్యంత ఉగ్రమైన నరసింహ ముఖాన్ని హనుమంతుడు ధరించాడు. ఈ ముఖం భూత, ప్రేత, పిశాచ, చేతబడి వంటి క్షుద్ర శక్తులను నాశనం చేస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.
పంచముఖ మంత్ర కవచంలో "ఓం నమో భగవతే పంచవదనాయ దక్షిణముఖాయ కరాళవదనాయ నరసింహాయ సకల భూత ప్రమథనాయ స్వాహా" అనే మంత్రం ఉంది. దీనిని జపించడం ద్వారా నరసింహ స్వామి అనుగ్రహం, హనుమంతుని రక్షణ ఏకకాలంలో లభిస్తాయని నమ్ముతారు.
ఇక ఆంజనేయుని మిగిలిన ముఖాలు కూడా అంతే శక్తివంతమైనవి:
- **వానర ముఖం (తూర్పు):** కోరికలను నెరవేర్చి, మనశ్శాంతిని ఇస్తుంది.
- **గరుడ ముఖం (పశ్చిమ):** వ్యాధులను, విష ప్రభావాలను, గ్రహ దోషాలను నివారిస్తుంది.
- **వరాహ ముఖం (ఉత్తరం):** సిరిసంపదలను, ధన లాభాలను కలుగజేస్తుంది.
- **హయగ్రీవ ముఖం (ఊర్ధ్వం):** జ్ఞానాన్ని, విద్యను, కీర్తి ప్రతిష్టలను అందిస్తుంది.
ఈ ఐదు ముఖాలు పంచభూతాలకు ప్రతీకలు. అందుకే పంచముఖ ఆంజనేయుని రూపాన్ని ఆరాధించడం అంటే, మన జీవితంలోని అన్ని దిక్కుల నుండి వచ్చే కష్టాలను తొలగించమని ఆ స్వామిని వేడుకోవడమే.
కేవలం ఒక రాక్షసుడిని చంపడానికే కాదు, తన భక్తులను అన్ని రకాల భయాల నుండి, కష్టాల నుండి, దుష్ట శక్తుల నుండి కాపాడటానికే హనుమంతుడు పంచముఖ రూపాన్ని ధరించాడు. ముఖ్యంగా ఆ దక్షిణ ముఖమైన ఉగ్ర నరసింహ రూపం, మనకు ధైర్యాన్నిచ్చి, శత్రువులపై విజయాన్ని అందించే ఒక అభయ హస్తం. అందుకే పంచముఖ ఆంజనేయ ఆరాధన అత్యంత శక్తివంతమైనదిగా పరిగణిస్తారు.
సమాధానం: రామరావణ యుద్ధ సమయంలో మహిరావణుడు అనే రాక్షస మాంత్రికుడు రామలక్ష్మణులను అపహరించి పాతాళ లోకానికి తీసుకువెళతాడు. అతని ప్రాణం ఐదు వేర్వేరు దిక్కుల్లో ఉన్న ఐదు దీపాలలో దాగి ఉంటుంది. ఆ ఐదు దీపాలను ఒకే సమయంలో ఆర్పివేస్తేనే మహిరావణుడి మరణం సంభవిస్తుంది. అందుకోసమే హనుమంతుడు ఒకేసారి ఐదు దిక్కులను చూడగలిగే 'పంచముఖ ఆంజనేయుని' రూపం ధరించాడు.
సమాధానం: పంచముఖ హనుమంతుని ఐదు ముఖాలు:
సమాధానం: లంకాదహనం ముగించిన తర్వాత హనుమంతుడు సముద్రంలో తన తోకకు ఉన్న మంటలను ఆర్పుకుంటాడు. ఆ సమయంలో ఆయన శరీరం నుండి రాలిన ఒక చెమట చుక్కను సముద్రంలోని ఒక మకరం (మొసలి) మింగుతుంది. ఆ మొసలి గర్భాన హనుమంతుని అంశతో ఒక వీరుడు జన్మిస్తాడు, అతడే మకరధ్వజుడు.
సమాధానం: పౌరాణిక నమ్మకాల ప్రకారం దక్షిణ దిక్కును యమ స్థానంగా మరియు దుష్ట శక్తులు, క్షుద్ర శక్తులు సంచరించే మార్గంగా భావిస్తారు. ఆ దిక్కు నుండి వచ్చే శత్రు భయాన్ని, నరగోషను, మరియు సమస్త క్షుద్ర శక్తులను నాశనం చేసి భక్తులకు ధైర్యాన్ని ఇవ్వడానికే హనుమ ఉగ్ర నరసింహ ముఖాన్ని ధరించాడు.
సమాధానం: పంచముఖ హనుమంతుని ఆరాధించడం వల్ల ఐదు రకాల విశేష ఫలితాలు లభిస్తాయి. వానర ముఖం వల్ల మనశ్శాంతి, నరసింహ ముఖం వల్ల శత్రు జయం, గరుడ ముఖం వల్ల రోగ నివారణ (విష దోషాల తొలగింపు), వరాహ ముఖం వల్ల అష్టైశ్వర్యాలు, మరియు హయగ్రీవ ముఖం వల్ల జ్ఞానం, ఉన్నత విద్య సిద్ధిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం.